Эрх баригч МАН хэд хоногийн туршид дотоод зөрчлөө зохицуулах гэж хүлээлт үүсгэсний эцэст нэр дэвшигчээ тодруулсан ч улс төрийн гацаа тайлагдсангүй. Анх АН-аас УИХ-ын дарга намын дарга байх ёсгүй гэсэн зарчим дэвшүүлж байсан бол одоо үүнийгээ ахиулж, ерөөсөө намын гишүүн бус хүн байх ёстой гэсэн шаардлага тавьж эхэллээ. Энэ нь зөвхөн нэг хүний асуудал биш, парламентын институцийн шинж чанарыг өөрчлөх хэмжээний улс төрийн байр суурь болж хувирч байна.
АН-ын зүгээс парламентыг намын нөлөөнөөс салгах оролдлого гэж тайлбарлагдаж байгаа ч нөгөө талаасаа олонхын засаглалын зарчимтай мөргөлдөж эхэлж байна.
АН-аас өргөн барьсан, УИХ-ын дарга намын гишүүнчлэлээс татгалзах зохицуулалт бүхий хуулийн төслийг хэлэлцэхгүй бол даргын томилгоог дэмжихгүй гэх байр суурь нь улс төрийн хэлэлцээрийг ил тод шахалт болгон хувиргалаа. Өөрөөр хэлбэл, даргын суудлыг зөвшилцлийн ширээний хэрэгсэл болгож, хууль зүйн өөрчлөлттэй шууд холбож байна. Энэ нь парламентын дотоод динамикийг эрс өөрчилж, “эхлээд хууль, дараа нь хүн” гэх дарааллыг шаардаж буй хэрэг. Харин МАН дотор нөхцөл байдал үүнээс дутахгүй төвөгтэй байна. Удирдах зөвлөлөөс нэр дэвшүүлсэн С.Бямбацогтыг намын зарим хэсэг ил тод эсэргүүцэж, цаашлаад Засгийн газарт хамтрахгүй гэх байр суурь илэрхийлсэн нь эрх баригч нам бодитоороо нэгдсэн шийдвэр гаргах чадвараа алдсаныг харуулж байна.
Ийм нөхцөлд УИХ-ын тухай хуулийн УИХ-ын даргыг “хэлэлцүүлэггүйгээр сонгоно” гэсэн зохицуулалт давуу талаасаа илүү сул тал болж хувирч байна. Онолын хувьд хурдан шийдвэр гаргах механизм боловч практикт урьдчилсан зөвшилцөл байхгүй үед санал хураалт бүр гацаанд орж, олонхын доторх хагарал ил гаргах талбар болж хувирдаг. Хэрэв нэр дэвшигч олонхын дэмжлэг авч чадахгүй бол дараагийн нэр дэвшигчийг шууд оруулах боломжтой ч энэ нь улс төрийн тогтвортой байдал биш, харин тодорхойгүй байдлыг уртасгах эрсдэл дагуулна.
Өнөөдрийн хэлэлцүүлгүүд энэ гацааг тайлах эсэхийг шийдэх зангилаа цэг болохоор байна. Хэрэв АН-ын шаардлагыг хүлээн авч, хуулийн төслийг хэлэлцвэл парламентын тэргүүний институцийг илүү саармагжуулах алхам болох ч МАН доторх зөрчил улам хурцдах магадлал өндөр. Харин үл тоовол сөрөг хүчний эсэргүүцэлтэй тулгарч, даргын томилгоо өөрөө легитим шинж чанараа алдах эрсдэл үүснэ. Аль ч хувилбар нь богино хугацаанд улс төрийн ашиг сонирхлыг хангаж болох ч урт хугацаанд парламентын тогтолцоонд нөлөөлөх шийдвэр болж үлдэнэ.
АН-ын дарга О.Цогтгэрэлийн хэлснээр “Хүчээр томилсон дарга тогтдоггүй” гэх санаа энэ нөхцөлд илүү өргөн хүрээнд ойлгогдож байна. Асуудал нь хэн УИХ-ын дарга болох вэ гэдгээс илүү, тэр дарга ямар легитим байдалтай, ямар институцийн суурин дээр ажиллах вэ гэдэгт шилжсэн. Хэрэв зөвшилцөлгүй, шахалтаар томилогдсон дарга гарч ирвэл парламентын дотоод итгэлцэл сулрах, цаашлаад хууль тогтоох үйл ажиллагаа тогтворгүй болох эрсдэл бодитой. Харин өргөн хүрээний хэлэлцүүлгээр, улс төрийн гол тоглогчдын зөвшилцлөөр шийдэлд хүрч чадвал энэ удаагийн хямрал парламентын институцийг бэхжүүлэх боломж ч болж хувирч мэднэ.
Эцсийн дүндээ өнөөгийн нөхцөл байдал нь Монголын парламентын засаглал зөвхөн олонхын тооны давуу байдал дээр тогтох уу, эсвэл зөвшилцөл, ойлголцол дээр суурилах уу гэдэг сонголтын өмнө ирснийг харуулж байна. УИХ-ын даргын томилгоо энэ утгаараа улс төрийн ээлжит цикл биш, харин засаглалын чанарыг тодорхойлох шалгуур болж байна.
Ш.Адъяамаа
